اختلال نوروتکاملی است که با الگوی پایدار بیتوجهی، بیشفعالی و تکانهگری (ADHD) شناخته میشود و عملکرد را در چند زمینه مختل میکند. سه ارائه: غالب بیتوجهی، غالب بیشفعالی-تکانهای، و ترکیبی. شیوع کودکان حدود ۵–۷٪، بزرگسالان ۲٫۵–۵٪. اغلب در بزرگسالی (بهویژه در زنان) تشخیص داده نشده میماند. درمان شامل دارودرمانی (محرکها)، CBT اختصاصی ADHD است و محیطی، تنظیمات سبک زندگی.
تعریف گسترده
طبقهبندی میشود با کد F90.x با کدهای (ADHD) یا اختلال نقص توجه/بیشفعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder). در حدود ۶۰٪ موارد در بزرگسالی نیز ادامه مییابد است — یعنی منشأ آن در رشد مغز در دوران کودکی است، اما اختلال نوروتکاملی یک نامیده میشود.
در زنان شایعتر و اغلب تشخیص ADD قبلاً — (Predominantly Inattentive) غالب بیتوجهی - سه نوع ارائه میشود: (Predominantly Hyperactive-Impulsive) غالب بیشفعالی-تکانهای - داده نشده میماند، ترکیبی (Combined Presentation).
ویژگیهای کلیدی و معیارهای تشخیصی
الگوی پایدار بیتوجهی و/یا بیشفعالی-تکانهگری که با عملکرد یا رشد تداخل میکند، با ۶ نشانه یا بیشتر طبق DSM-5-TR.
برای علامت بیتوجهی: شش (یا بیشتر) از ۱۷ نشانه (یا بیشتر) شش نشانه — در بزرگسالان حداقل پنج +، برای علامت بیتوجهی به - شش ماه که کافی است) جزئیات یا اشتباهات بیدقتی - مشکل در حفظ توجه در وظایف - بهنظر نمیرسد هنگام صحبت گوش میدهد - پیروی نکردن از دستورات، تکمیل نکردن وظایف - مشکل در سازماندهی - اجتناب از وظایفی که نیازمند تمرکز ذهنی پایدار هستند - گم کردن اشیاء - حواسپرتی توسط محرکهای بیرونی - فراموشکاری در فعالیتهای روزمره
برای علامت بیشفعالی-تکانهگری: شش (یا بیشتر) از ۱۷ نشانه (در بزرگسالان پنج +): بیقراری، حرکت دادن دست/پا - بلند شدن در موقعیتهایی که نشستن انتظار میرود - دویدن یا بالا رفتن نامناسب (در بزرگسالان: احساس بیقراری) - ناتوانی در شرکت در فعالیتها بهآرامی - «انگار با موتور میدود» - زیاد صحبت کردن - پرتاب پاسخ پیش از تمام شدن سؤال - مشکل در نوبت قطع کردن یا مزاحم شدن دیگران.
علائم پیش از ۱۲ سالگی وجود داشتهاند، دو یا چند موقعیتC: (مدرسه، خانه، کار)D: و چند علامتB: معیار. معیارE: اختلال با اختلالی دیگر بهتر توضیح داده نمیشود علائم در عملکرد .اختلال
علل و عوامل خطر
- وراثتپذیری بالایکی از بالاترین در روانپزشکی (۷۰–۸۰٪)
- نوروبیولوژیک درگیری سیستمهای دوپامین و نوراپینفرین، بهویژه در قشر پیشپیشانی اختلالات
- عوامل پریناتال: زایمان زودرس، وزن کم تولد، مواجهه با دخانیات یا الکل در رحم
- آسیب مغزی دوران کودکی
- ADHD نیست با تربیت یا اراده ضعفاختلال است — یک اختلال نوروبیولوژیک
اختلالات همزمان و تشخیص افتراقی
اختلالات اضطرابی، افسردگی، اختلالات یادگیری، اختلال طیف اوتیسم، اختلالات مصرف مواد. اختلال شخصیت ۸۰٪: همبود تااختلال شخصیت مرزیتکانهگری دورهای، نه مزمناختلال دوقطبیتشخیص افتراقی کلیدی: مشکلافسردگیمیتواند تظاهر بیتوجهی ایجاد کنداضطراببیثباتی هیجانی در پاسخ به محرکهای میانفردیاختلال طیفبدون منشأ نوروبیولوژیکمحیط بینظم/استرسزامشکل خاص در یک حوزهاختلال یادگیریتمرکز همپوشانی قابل توجه، اغلب همراهاوتیسم
رویکردهای درمانی
- دارودرمانی: خط اول در بسیاری از موارد
- داروهای محرک: متیلفنیدیت (ریتالین، کنسرتا)، آمفتامینها (آدرال، ویوانس) — تأثیرگذاری ۷۰–۸۰٪
- داروهای غیر-محرک: آتوموکستین (استراترا)، گوانفاسین، کلونیدین — برای موارد مقاوم یا با عوارض جانبی محرکها
- رواندرمانی: CBT اختصاصی ADHD بزرگسالان — مهارتهای سازماندهی، مدیریت زمان، مقابله با علائم
- ADHD کوچینگ: حمایت عملی روزمره
- روانآموزی: درباره ماهیت اختلال — اغلب بسیار مؤثر
- تنظیمات محیطی و سبک زندگی: ساختار، روتین، ورزش، خواب کافی، تغذیه
- در کودکان: درمان ترکیبی والدین/معلم/کودک، مداخلات مدرسهای
بافت ایرانی و دیاسپورا
نوع بیتوجهی اغلب بهعنوان «حواسپرت ADHD زنان بابسیار کم تشخیص داده میشود در زنان ایرانی بهویژه ADHD ممکن (دانشگاه، کار، زبان جدید)عملکرد بالا در محیط جدید کمحواس»، یا «بیانضباط» تعبیر میشوند. در دیاسپورا، فشار آشنا ADHD شود — بسیاری از بزرگسالان ایرانی پس از مهاجرت برای اولین بار با تشخیص ADHD است باعث ظهور علائم پنهان میشوند.
واژههای مرتبط
داروی محرک · CBT · اختلال طیف اوتیسم · اختلال شخصیت مرزی · اختلال دوقطبی · اختلال یادگیری · تکانهگری متیلفنیدیت · آتوموکستین
نقشه لینکسازی داخلی
| واژه (اولین مواجهه) | مقصد لینک |
|---|---|
| اختلال طیف اوتیسم، اختلال شخصیت مرزی، اختلال دوقطبی، اختلال یادگیری | Cluster A glossary |
| تکانهگری، حواسپرتی | Cluster B glossary |
| قشر پیشپیشانی، دوپامین، نوراپینفرین | Cluster H glossary |
| ADHD کوچینگ، CBT اختصاصی ADHD | Cluster C glossary |
| متیلفنیدیت، آمفتامین، آتوموکستین، داروی محرک | Cluster P glossary |
Pillar-up: TBD — میتواند تحت SELF (DEP-01 یا silo جداگانه)Forthcoming deep cluster: TBD
منابع و مراجع
۳ منبع- APA (2022). DSM-5-TR. URL: https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm [Supports: F90.x codes, three presentations, age-12 onset criterion] · www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
- NICE NG87 (2018, updated 2019). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. URL: https://www.nice.org.uk/guidance/ng87 [Supports: Treatment hierarchy, medication first-line, psychosocial treatment] · www.nice.org.uk/guidance/ng87
- Faraone, S. V., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421000403 [Supports: Heritability, epidemiology, evidence base for treatments] · www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421000403