اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال نوروتکاملی است که با اختلالات پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی، و الگوهای محدود و تکراری رفتار، علایق، یا فعالیتها شناخته میشود. علائم در اوایل کودکی ظاهر میشوند اما در برخی (بهویژه زنان و افراد با هوش بالا) میتوانند تا بزرگسالی تشخیص داده نشوند. شیوع تقریباً ۱–۲٪ جمعیت. درمان شامل مداخلات رفتاری-آموزشی، حمایت از مهارتهای اجتماعی، و در بزرگسالان رواندرمانی متناسب و حمایتهای عملی است.
تعریف گسترده
طبق DSM-5-TR، اختلال طیف اوتیسم (ASD با کد F84.0 یا Autism Spectrum Disorder) طبقهبندی میشود. این مفهوم واحد ادغام شدهاند، با شدتهای مختلف تظاهرات قبلی (اوتیسم کودکی، اختلال آسپرگر، اختلال نافذ رشد) در یک مفهوم واحد ادغام شدهاند، با شدتهای مختلف (سطح ۱، ۲، یا ۳) [?].
در ASD نوروتکاملی است — تفاوتهای نوروبیولوژیک در پردازش اطلاعات اجتماعی، حسی، و الگو. کمتشخیصی این یک پدیده شایع در بزرگسالان بهویژه زنان، افراد با هوش بالا، و کسانی که «نقاب اجتماعی» (masking) را آموختهاند (یا masking) مینامیم؛ کسانی که با مهارت درجل و شناسایی است [?].
ویژگیهای کلیدی و معیارهای تشخیصی
دو حوزه اصلی DSM-5-TR، طبق:
A. اختلال در ارتباط اجتماعی-هیجانی (همهی سه معیار) ۱: اختلالات پایدار در ارتباط اجتماعی و تعامل اجتماعی.
- اختلال در ارتباط اجتماعی-هیجانیرفتوآمد، برگشت محدود در گفتوگو، عدم اشتراک علایق.
- اختلال در ارتباطات غیرکلامیاشارات ۳، تماس چشمی، زبان بدن.
- اختلال در توسعه، حفظ، و فهم روابطمتناسبسازی رفتار با موقعیتهای اجتماعی، دوستیها.
B. الگوهای محدود و تکراری رفتار، علایق، یا فعالیت (دو از چهار حداقل) ۱:حرکات کلیشهای یا تکراری (stimming) گفتار.
- اصرار بر یکسانی، روتینهای انعطافناپذیر، الگوهای کلامی ۲ با تمرکزعلایق محدود و شدید، اکولالیک، استفاده از اشیاء ۲.
- حساسیت بیش از حد یا کم به محرکهای حسی یا علاقه غیرعادی به جنبههای حسی محیط ۴.
در دوران رشد اولیه علائم درمعیارهای دیگر: عملکرد - توضیح بهتر با ناتوانی ذهنی یا تأخیر رشد عمومی ندارد. وجود داشتهاند (هرچند ممکن است تا بزرگسالی کاملاً آشکار نشوند) [?].
بر اساس نیاز به حمایت: سطح ۱ (نیاز به حمایت)، سطح ۲ (نیاز به حمایت اساسی)، سطح ۳ (نیاز به حمایتبسیار شدت).
علل و عوامل خطر
- وراثتپذیری بسیار بالا (۸۰–۹۰٪)
- عوامل ژنتیکی پیچیده، چندعاملی، نه یک ژن واحد
- عوامل پریناتال: سن بالای والدین، زایمان زودرس، عوارض زایمان
- واکسنها علت ASD نیستاین ادعا بهطور علمی رد شده است
- شیوع تشخیص در پسران ۴ برابر دختران، اما این تفاوت احتمالاً ناشی از کمتشخیصی در دختران است (کممشهودی، نقابسازی، تظاهر متفاوت)
اختلالات همزمان و تشخیص افتراقی
اختلالات همزمان بسیار بالا: ADHD (تا ۵۰٪)، اختلالات اضطرابی، افسردگی، OCD، اختلالات خواب، اختلالات صرع، اختلالات یادگیری.تشخیص افتراقی کلیدیحسی-حرکتی، ترس از قضاوت محوری است، نه دشواری در فهماختلال اضطراب اجتماعی: همزمان شایعADHDبیعلاقگی به روابط، نه اشتیاق همراه با ناتوانیاختلال شخصیت اسکیزوئیدنشانههای اجتماعی بهتدریج زمانی که به علایق شدیدOCDاست، اما الگوهای متفاوتی دارنداختلال اضطراب فراگیرهستند. لذتبخش ASD وسواسها مزاحم تجربه میشوند، در حالی که [?].
رویکردهای درمانی
آموزش مهارتها و پشتیبانی، درمان نمیشود — یک تفاوت نوروتکاملی است، نه بیماری. هدف» ASD است:
در کودکان:
- مداخلات زودرس (Early Intervention) با شواهد قوی
- ABA (Applied Behavior Analysis) — موضوع بحث در جامعه نورودایورژنت، نیازمند پیادهسازی مبتنی بر کرامت
- گفتار-درمانی، کاردرمانی
- مداخلات حسی-یکپارچهسازی
- حمایت آموزشی فردیشده
در بزرگسالان:
- CBT تطبیقیافته، یا برای اضطراب، افسردگی، OCD همزمان
- آموزش مهارتهای اجتماعی (با احتیاط، با حفظ اصالت)
- حمایت شغلی و آموزشی
- رواندرمانیکه نوروتراپیپ بودن را نمیخواهد «درمان» کند، بلکه به فرد کمک میکند با خود و دنیا کار کند
- دارودرمانی فقط برای اختلالات همزمان
حمایت و است نه یک کاستی، و درمان باید تمرکز رویتفاوت جنبش نورودایورژنت تأکید دارد که اوتیسمنکته مهمسازگاری محیط با فرد («عادیسازی» اجباری داشته باشد، نه).
بافت ایرانی و دیاسپورا
صفات اوتیسمی گاهی بهعنواناغلب بدون تشخیص میماند (بهویژه در سطوح خفیف و در دختران) ASD، در فرهنگ ایرانی درونگرایی»، «بیزناکتی»، یا «خاص بودن» تعبیر میشوند، یا «درونگرایی». در دیاسپورا، بزرگسالان ایرانی (بهویژه آنها که نمرههای تحصیلی به ASD برای اولین بار با چالشهای اجتماعی روبهرو شوند که ریشه درپس از مهاجرت شغلی خوبی داشتهاند) ممکن است پنهان را آشکار میکند ASD، تشخیص داده نشده دارد — تفاوتهای فرهنگی محیط جدید [?].
واژههای مرتبط
ADHD · اختلال اضطراب اجتماعی · OCD · نورودایورژنت · علایق محدود · حساسیت حسی · نقابسازی · CBT تطبیقیافته
نقشه لینکسازی داخلی
| واژه (اولین مواجهه) | مقصد لینک |
|---|---|
| اختلال شخصیت اسکیزوئید، OCD، اختلال اضطراب اجتماعی، ADHD، اضطراب فراگیر | Cluster A glossary |
| نقابسازی، حساسیت حسی، علایق محدود | Cluster B glossary |
| تطبیقیافته، گفتار-درمانی، کاردرمانی ABA، CBT | Cluster C glossary |
| نورودایورژنت | Cluster L glossary (cultural-clinical concept) |
Pillar-up: TBD — neurodevelopmental cluster pendingForthcoming deep cluster: TBD
منابع و مراجع
۳ منبع- APA (2022). DSM-5-TR. URL: https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm [Supports: F84.0, two-domain criteria, severity levels] · www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
- NICE CG170 (2013, updated 2021). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management. URL: https://www.nice.org.uk/guidance/cg170 و NICE CG142 (2012, updated 2021). Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management. URL: https://www.nice.org.uk/guidance/cg142 [Supports: Treatment hierarchy, early intervention evidence, adult support] · www.nice.org.uk/guidance/cg170
- Lord, C., et al. (2020). Autism spectrum disorder. Nature Reviews Disease Primers, 6, 5. URL: https://www.nature.com/articles/s41572-019-0138-4 [Supports: Heritability, neurobiology, comprehensive review of evidence-based treatments] · www.nature.com/articles/s41572-019-0138-4