اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) پاسخی روانی به یک رویداد ترومایی است که با چهار دسته علامت ادامهدار شناخته میشود: یادآوریهای مزاحم (فلشبک، کابوس)، اجتناب از یادآوریها، تغییرات منفی در شناخت و خلق، و بیشبرانگیختگی. علائم باید بیش از یک ماه ادامه داشته باشند. شیوع طول عمر ٪۶–۸، در ایران بالاتر به دلیل جنگ و وقایع اجتماعی. درمانهای مؤثر شامل CBT متمرکز بر تروما، EMDR، و در صورت لزوم SSRI است.
تعریف گسترده
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD یا Post-Traumatic Stress Disorder) در DSM-5-TR با کد F43.1 طبقهبندی میشود. به طبقه جدید «اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرسزا» از طبقه «اختلالات اضطرابی» منتقل شده است.
محور تعریف PTSD، مواجهه با رویداد ترومایی + پایداری پاسخ روانی است؛ فراتر از پنجره عادی سازگاری است. رویداد ترومایی محدود و دقیق است:مرگ واقعی یا تهدیدی، آسیب جدی، یا خشونت جنسیبه یکی از این چهار شیوه: قرار گرفتن در معرض تجربه مستقیم، شاهد بودن، شنیدن وقوع برای نزدیکان، یا قرار گرفتن مکرر در معرض جزئیات (در حرفههای اورژانس).
ویژگیهای کلیدی و معیارهای تشخیصی
طبق DSM-5-TR، چهار دسته علامت پس از مواجهه با تروما:
- خوشه B (یک یا بیشتر)یادآوریهای مزاحم: افکار مزاحم تکراری؛ کابوسها؛ فلشبک (واکنشهای تجزیهای) — احساس وقوع مجدد؛ ناراحتی روانی شدید در مواجهه با محرکهای یادآور؛ واکنشهای فیزیولوژیک به محرکها
- خوشه C (یک یا بیشتر)اجتناب پایدار: اجتناب از یادآوریهای بیرونی؛ اجتناب از خاطرات، افکار، احساسات
- خوشه D (دو یا بیشتر)تغییرات منفی شناخت و خلق: ناتوانی در یادآوری بخش مهم رویداد؛ باورهای منفی پایدار درباره خود/جهان؛ شناختهای تحریفشده درباره علت یا پیامد؛ حالت هیجانی منفی پایدار؛ کاهش علاقه به فعالیتها؛ احساس جدایی از دیگران؛ ناتوانی در تجربه هیجانات مثبت
- خوشه E (دو یا بیشتر)تغییرات در برانگیختگی: رفتار بیپروا یا خودویرانگرانه؛ تحریکپذیری و طغیان خشم؛ بیشگوشی؛ واکنش غافلگیری اغراقآمیز؛ مشکل تمرکز؛ اختلال خواب
- معیار F: علائم بیش از یک ماه ادامه دارند
- معیار G: اختلال در عملکرد یا ناراحتی معنادار
- معیار H: عدم انتساب به ماده یا بیماری طبی
تشخیصگرها: با علائم تجزیهای (مسخ شخصیت، مسخ واقعیت)؛ با بیان تأخیری (شروع بیش از شش ماه پس از رویداد).
علل و عوامل خطر
- عوامل پیش از تروما: ژنتیک، آسیبهای قبلی، اختلال روانی قبلی، جنس زن، سن کمتر در زمان تروما
- عوامل تروما: شدت، مدت، نزدیکی، نوع (تروماهای میانفردی بهویژه شدیدتر)
- عوامل پس از تروما: حمایت اجتماعی، استرسهای ثانویه، پاسخ بازماندگان، استراتژیهای مقابلهای ناکارآمد
- تنها حدود ٪۲۰–۳۰ افراد مواجهشده با تروما PTSD کامل توسعه میدهند
اختلالات همزمان و تشخیص افتراقی
تشخیص افتراقی: اختلال استرس حاد — (مشابه اما در ۳ روز تا ۱ ماه پس از تروما علائم)؛ تروما پیچیده (C-PTSD) — تروما مزمن میانفردی، با علائم اضافی تنظیم هیجان — تصور خود، روابط، بدون پیوند با تروما مشخص؛ اختلال سازگاری — پاسخ به استرس غیر-ترومایی؛ اختلال هراس، GAD. همبود تا ٪۸۰: افسردگی، اختلالات اضطرابی، مصرف مواد، اختلالات شخصیت. [?]
رویکردهای درمانی
- رواندرمانی متمرکز بر تروما خط اول:
- EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) — شواهد بسیار قوی
- CBT متمرکز بر تروما (TF-CBT) وPE (Prolonged Exposure)
- CPT (Cognitive Processing Therapy)
- رواندرمانی پویشی متمرکز بر تروما و ISTDP با کار با دفاع برای تنظیم اضطراب
- تجربهگری بدنی (Somatic Experiencing) و Sensorimotor Psychotherapy برای کار بدنمحور
- SSRI (سرترالین، پاروکستین) — تأیید FDA برای PTSD
- پرازوسین برای کابوسهای مرتبط با PTSD
- مدیریت اختلالات همزمان ضروری است
- در C-PTSD، فاز اولیه تثبیت + ایمنی پیش از کار مستقیم با تروما
بافت ایرانی و دیاسپورا
جنگ ایران-عراق در ایرانیان بهویژه در دو زمینه شایع است: PTSD و تروما (بازماندگان، فرزندان نسل دوم با تروما نسلبهنسل) PTSD ثانویه.تروما سیاسی (بازداشت، شکنجه، فقدان عزیزان در وقایع سیاسی، تجربه فرار) در دیاسپورا، وتروما مهاجرت و پیگیری اخبار نیز شایعاند. حساسیت فرهنگی در درمانگر و آگاهی از تاریخ سیاسی-اجتماعی ایران، برای کار مؤثر ضروری است. [?]
واژههای مرتبط
EMDR · TF-CBT · PE · CPT · ISTDP · فلشبک · بیشگوشی · اختلال استرس حاد · تروما پیچیده · مسخ شخصیت · پرازوسین · پنجره تحمل · پاسخ جنگ-گریز-یخ زدن-تسلیم · SSRI · تجربهگری بدنی
نقشه لینکسازی داخلی
| واژه (اولین مواجهه) | مقصد لینک |
|---|---|
| تروما پیچیده، اختلال استرس حاد، اختلال سازگاری، اختلال هراس، GAD، افسردگی اساسی | Cluster A glossary |
| فلشبک، بیشگوشی، مسخ شخصیت، مسخ واقعیت، افکار مزاحم | Cluster B glossary |
| پنجره تحمل، پاسخ جنگ-گریز-یخ زدن-تسلیم، آمیگدالا | Cluster H glossary |
| EMDR، TF-CBT، PE، CPT، ISTDP، تجربهگری بدنی | Cluster C glossary; method-page link MET-ISTDP-FA |
| SSRI، پرازوسین | Cluster P glossary |
Pillar-up: مقاله/تروما-و-درمان-آن/fa/ (TRAU-01) ·Forthcoming deep cluster: TRAU-02
منابع و مراجع
۳ منبع- APA (2022). DSM-5-TR. URL: https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm [Supports: F43.1, four-cluster criteria, dissociative subtype] · www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
- NICE NG116 (2018). Post-traumatic stress disorder. URL: https://www.nice.org.uk/guidance/ng116 [Supports: EMDR and TF-CBT first-line, SSRI second-line] · www.nice.org.uk/guidance/ng116
- Yehuda, R., et al. (2015). Post-traumatic stress disorder. Nature Reviews Disease Primers, 1, 15057. URL: https://www.nature.com/articles/nrdp201557 [Supports: Epidemiology, neurobiology, comprehensive treatment review] · www.nature.com/articles/nrdp201557