فوبیای خاص ترس شدید، نامتناسب و پایدار از یک شیء یا موقعیت مشخص است — حیوانات، خون و تزریق، ارتفاع، فضای بسته، پرواز و موارد دیگر. ترس باعث اجتناب فعال یا تحمل شدید میشود. شیوع طول عمر حدود ۷.۴٪، با اکثر موارد در زنان. درمان خط اول، مواجههدرمانی است — یکی از موفقترین درمانهای روانشناختی، با نرخ پاسخ بسیار بالا.
تعریف گسترده
فوبیای خاص (Specific Phobia) شایعترین اختلال اضطرابی است. در DSM-5-TR با کدهای F40.21x تا F40.24x طبقهبندی میشود، با پنج زیرگروه: حیوانی (سگ، عنکبوت)، محیط طبیعی (ارتفاع، طوفان، آب)، خون-تزریق-جراحت، موقعیتی (پرواز، آسانسور، فضای بسته)، و دیگر (مانند فوبیای خفگی، استفراغ). تفاوت کلیدی با ترسهای طبیعی،شدت بیش از واقعیت در عملکرد است.
ویژگیهای کلیدی و معیارهای تشخیصی
طبق DSM-5-TR،معیار A: شیء یا موقعیت مشخصی ترس یا اضطراب شدید برمیانگیزد.معیار B: شیء یا موقعیت تقریباً همیشه ترس فوری برمیانگیزد.معیار C: اضطراب فعالانه اجتناب میشود یا با ترس شدید تحمل میشود.معیار D: ترس با خطر واقعی متناسب نیست.معیار E: حداقل شش ماه ادامه دارد.معیار F: ناراحتی بالینی معنادار یا اختلال در عملکرد.معیار G: با اختلال روانی دیگری بهتر توضیح داده نمیشود. [?]
نکته فیزیولوژیک خاص: در فوبیای خون-تزریق-جراحت، الگوی واکنش متفاوت است — افت فشار خون و وازوواگال که میتواند به غش منجر شود (نه افزایش ضربان قلب رایج در فوبیاهای دیگر).
علل و عوامل خطر
- یادگیری شرطی (تجربه ترسناک با محرک)،یادگیری اجتماعی (مشاهده ترس در دیگران)،یادگیری اطلاعاتی (شنیدن درباره خطر)
- آمادگی تکاملی برای ترس از خطرات اجدادی (مار، عنکبوت، ارتفاع)
- وراثتپذیری متوسط
- مزاج بازداری رفتاری در کودکی
- شروع معمولاً در کودکی (میانگین ۷–۱۰ سالگی)
اختلالات همزمان و تشخیص افتراقی
آگورافوبیا (دو یا چند موقعیت + ترس از فرار)؛تشخیص افتراقی مهم، همبود با سایر اختلالات اضطرابی و افسردگی شایع است. PTSD (پیوند با ترومـا)؛ OCD (وسواس مرتبط با ترس از قضاوت).
رویکردهای درمانی
- مواجههدرمانی درمان طلایی — یکی از موفقترین درمانهای روانشناختی، در فوبیاهای ساده با نرخ بهبود ۸۰–۹۰٪
- مواجهه یکجلسهای (one-session treatment) برای فوبیای ساده ممکن است کافی باشد
- CBT برای کار شناختی و مواجهه ساختاریافته
- تکنیک تنش کاربردی (applied tension) برای جلوگیری از غش، در فوبیای خون-تزریق
- دارودرمانی معمولاً ضروری نیست؛ بنزودیازپین کوتاهمدت فقط برای مواقع خاص (مثلاً پرواز اجتنابناپذیر)
واژههای مرتبط
مزاج بازداری رفتاری · CBT · اضطراب · حمله پانیک · آگورافوبیا · مواجههدرمانی
نقشه لینکسازی داخلی
| واژه (اولین مواجهه) | مقصد لینک |
|---|---|
| اضطراب، حمله پانیک | Cluster B glossary |
| آگورافوبیا، اختلال اضطراب اجتماعی، PTSD، OCD | Cluster A glossary |
| مواجههدرمانی، CBT | Cluster C glossary |
Pillar-up: مقاله/اضطراب/fa/ (ANX-01) ·Forthcoming deep cluster: ANX-06
منابع و مراجع
۲ منبع- APA (2022). DSM-5-TR. URL: https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm [Supports: F40.2x codes, five subtypes, criteria] · www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
- Eaton, W. W., et al. (2018). Specific phobias. The Lancet Psychiatry, 5(8), 678–686. URL: https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(18)30169-X/abstract [Supports: Epidemiology, lifetime prevalence 7.4%, treatment outcomes] · www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(18